Zakażenia układu moczowego (ZUM) – objawy, diagnostyka, leczenie

Przyczyny zakażenia układu moczowego mogą być różnorodne. Bakterie mogą powodować zakażenie głównie poprzez przedostanie się drogą wstępującą przez cewkę moczową, rzadziej drogą krwiopochodną, limfatyczną czy poprzez ciągłość tkanek.

Zakażenia układu moczowego (ZUM) stanowią jedną z najczęstszych przyczyn infekcji u ludzi. Dotyczą one najczęściej dolnych dróg moczowych obejmujących pęcherz moczowy, cewkę moczową oraz gruczoł krokowy (prostatę) u mężczyzn. Infekcje mogą zajmować również górne drogi moczowe (nerki i moczowody) – wówczas możemy mówić o odmiedniczkowym zapaleniu nerek [1,2]. O wiele częściej problem ZUM dotyka kobiet niż mężczyzn, bo stanowi około 81% zakażeń. Szacuje się, że połowa kobiet, które przeszły zakażenie układu moczowego, może doznać nawrotów ZUM w ciągu 3 miesięcy [2]. Dlatego ważna jest odpowiednia diagnostyka i wyeliminowanie przyczyny zakażenia. U osób po 60. roku życia ten trend ulega zmianie i mężczyźni również doznają częstszych infekcji, a jest to związane z utrudnionym odpływaniem moczu przez rozrost gruczołu krokowego. Dodatkowo osoby starsze przez obniżenie odporności i często wielochorobowość mogą doznawać częstszych oraz bardziej powikłanych infekcji. U noworodków i dzieci ZUM najczęściej towarzyszy wadom wrodzonym układu moczowego [2].

Najczęstsze przyczyny ZUM

Przyczyny zakażenia układu moczowego mogą być różnorodne. Bakterie mogą powodować zakażenie głównie poprzez przedostanie się drogą wstępującą przez cewkę moczową, rzadziej drogą krwiopochodną, limfatyczną czy poprzez ciągłość tkanek [2]. Czynniki, które sprzyjają zakażeniom układu moczowego, to:

• wiek – rozrost prostaty u mężczyzn lub opadanie macicy u kobiet, co skutkuje zastojem moczu,
• ciąża – na skutek ucisku macicy na moczowody, co powoduje zastój moczu oraz cofanie się moczu do moczowodów,
• kamica moczowa – obecność kamieni utrudnia odpływ moczu, co z kolei ułatwia namnażanie się bakterii,
• obecność cewnika w drogach moczowych,
• leczenie immunosupresyjne – obniża odporność,
• wady anatomiczne i czynnościowe powodujące zastój i wsteczny odpływ moczu – np. pęcherz neurogenny,
• cukrzyca – cukromocz zwiększa namnażanie się bakterii.

Najczęstszym powodem zakażenia jest zastój moczu, co powoduje namnażanie się bakterii i w konsekwencji prowadzi do zapalenia [1,2].

ZUM powodowane są przez bakterie, pałeczki Gram-ujemne jelitowe z rodziny Enterobacteriaceae. Najczęstszym czynnikiem etiologicznym jest Escherichia coli, która występuje w około 70% zakażeń. Jednak zapalenie pęcherza moczowego mogą powodować także inne pałeczki jelitowe, np. Klebsiella spp, Proteus spp oraz pałeczki niefermentujące, np. Pseudomonas aeruginosa. Wśród bakterii Gram-dodatnich zakażenia wywołują Enterococcus spp, Staphylococcus aureus lub Streptococcus agalactiae – GBS, a u młodych kobiet – Staphylococcus saprophyticus [2,3]. U kobiet ze względu na budowę anatomiczną może dochodzić do łatwego przeniesienia bakterii z odbytu czy pochwy. W warunkach prawidłowych mocz w drogach moczowych jest jałowy, tzn. całkowicie pozbawiony bakterii. W dystalnej części cewki moczowej mogą naturalnie występować bakterie, tj. gronkowce skórne, pałeczki kwasu mlekowego Lactobacillus spp, paciorkowce niehemolizujące oraz maczugowce saprofityczne [2].

Pierwszym etapem rozwoju ZUM jest kolonizacja ujścia cewki moczowej przez bakterie uropatogenne. W kolejnym etapie dochodzi do przedostania się bakterii do pęcherza moczowego. Ryzyko zakażenia nerek zwiększa się wraz z czasem występowania bakterii w pęcherzu [4].

Objawy

Zakażenie układu moczowego objawia się głównie:

• uczuciem parcia na pęcherz moczowy,
• pieczeniem w okolicach cewki moczowej,
• skąpomoczem,
• częstomoczem,
• bólem podbrzusza,
• bólem podczas oddawania moczu,
• obecnością erytrocytów w moczu,
• mętnym moczem,
• „nieprzyjemnym” zapachem moczu.

W momencie wystąpienie objawów i podejrzenia zakażenia warto wykonać badania laboratoryjne w celu potwierdzenia infekcji, a także aby zastosować skuteczne, celowane leczenie.

Diagnostyka

Rozpoznanie ZUM ustala się na podstawie występowania objawów oraz wyników badań laboratoryjnych [4]. Badania wykonywane rutynowo do diagnostyki infekcji dróg moczowych obejmują badanie ogólne moczu oraz posiew moczu.

W badaniu ogólnym moczu wykorzystuje się półilościowe testy paskowe, które są pomocne we wstępnej ocenie moczu, oraz badanie mikroskopowe osadu [2]. Za występowaniem zakażenia przemawia dodatni test na obecność azotynów w teście paskowym, chociaż wynik ujemny nie świadczy o braku zakażenia [3]. W badaniu ogólnym moczu za występowaniem zakażenia przemawia zwiększona ilość leukocytów, erytrocytów oraz bakterii w osadzie moczu [2].

Kluczowym badaniem określającym czynnik zakażenia jest badanie moczu na posiew [2]. Badanie posiewu moczu polega na identyfikacji bakterii, określeniu ilości oraz wrażliwości na antybiotyki. Hodowla drobnoustroju i określenie antybiogramu trwa zazwyczaj kilka dni, dlatego na wynik badania posiewu należy poczekać od 3 do 5 dni. Warto pamiętać, że wynik posiewu moczu, aby był miarodajny, powinien być prawidłowo pobrany. Nieodpowiednie pobranie próbki moczu do badania może opóźniać identyfikację bakterii odpowiedzialną za zakażenie.  

O czym należy pamiętać, pobierając mocz do badania?

Oznaczenie ilościowe bakterii w moczu ma znaczenie diagnostyczne wtedy, gdy jest pobrane z zachowaniem zasad aseptyki. Mocz należy pobrać rano (wtedy liczba drobnoustrojów jest największa), ze środkowego strumienia, do jałowego pojemnika [2]. Powinien to być nowy, zapieczętowany pojemnik z apteki. Ważne jest, aby nie dotykać ścianek wewnętrznych pojemnika, ponieważ może dojść do kontaminacji próbki [1]. Należy pamiętać, że posiew moczu należy wykonać przed zastosowaniem antybiotyku, ponieważ w innym wypadku wynik posiewu może być fałszywie ujemny.

Sposoby pobierania moczu do badania mikrobiologicznego

Przed pobraniem moczu należy dokładnie umyć i osuszyć ręce. Następnie trzeba dokładnie umyć okolice krocza i cewki moczowej wodą z mydłem. Mocz należy pobierać ze środkowego strumienia. Oznacza to, że pierwszą część moczu powinno się oddać do toalety – wypłukiwane są wtedy bakterie bytujące w dolnym odcinku cewki moczowej. U mężczyzn po oddaniu pierwszego strumienia kolejny pobierać do sterylnego pojemnika. W przypadku kobiet należy opróżnić pęcherz do połowy zawartości, a następną porcję pobrać do sterylnego pojemnika [1]. W przypadku osób starszych mających problemy z nietrzymaniem moczu i koordynacją ruchową dużo trudniej jest prawidłowo pobrać mocz do badania.
Należy pamiętać o odpowiedniej higienie okolic cewki. Czasem konieczne jest wykonanie cewnikowania pęcherza moczowego w celu odpowiedniego pobrania [2]. W przypadku dzieci i niemowląt zaleca się pobieranie moczu na badanie mikrobiologiczne do sterylnego pojemnika [3]. Pobieranie moczu do specjalnych jałowych woreczków czy pieluch nie jest rekomendowane ze względu na niemiarodajne wyniki takich badań. Innym sposobem pobrania jest cewnikowanie pęcherza moczowego. Jednak należy je wykonywać po uprzednim przemyciu okolic cewki moczowej, aby nie wprowadzić bakterii kolonizujących cewkę moczową do pęcherza [1].

Odpowiednio pobrany mocz trzeba dostarczyć do laboratorium w czasie nie dłuższym niż 2 godziny. Jeżeli jednak nie ma takiej możliwości, mocz należy przechowywać w temperaturze 4°C i dostarczyć w czasie nie dłuższym niż 24 godziny [1,2].

Kiedy wynik świadczy o zakażeniu?

Wyizolowanie szczepu o znamiennej bakteriurii wraz z występującymi objawami klinicznymi może świadczyć o obecności zakażenia. W przypadku wyizolowania dwóch lub więcej szczepów wskazane jest wykonanie badania powtórnego, ponieważ prawie zawsze świadczy to o kontaminacji próbki. Wyjątek stanowią pacjenci zacewnikowani, u których może dojść do infekcji więcej niż jednym szczepem bakterii [1]. Z wynikiem posiewu warto udać się do lekarza, który zastosuje odpowiednie leczenie. Nie zaleca się wykonywania posiewu kontrolnego po leczeniu. Wyjątkiem są sytuacje, gdy objawy nie ustępują lub u pacjentów występuje duże ryzyko uszkodzenia nerek oraz u kobiet w ciąży po 1-2 tygodniach od zakończenia leczenia [2].

Podsumowanie

Prawidłowe przygotowanie do badania oraz właściwe pobranie próbki są kluczowe w uzyskaniu wiarygodnych wyników badań laboratoryjnych. W przypadku wystąpienia objawów zakażenia układu moczowego warto wykonać badanie ogólne moczu i posiew moczu. Należy pamiętać, że próbka powinna być pobrana rano, do jałowego pojemnika i jak najszybciej dostarczona do laboratorium. W celu postawienia odpowiedniej diagnozy warto skonsultować się z lekarzem, który na podstawie wyników wdroży odpowiednie leczenie.

Piśmiennictwo:

1. Diagnostyka bakteriologiczna, Szewczyk E.M., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.
2. Rekomendacje diagnostyki, terapii i profilaktyki zakażeń układu moczowego u dorosłych, red. Hryniewicz W., Holecki M., Narodowy Instytut Leków, Warszawa 2015.
3. Rekomendacje laboratoryjnej diagnostyki zakażeń. Tom 1: Zakażenia układu moczowego, red. Hryniewicz W., Pawlik K., Deptuła A., Wanke-Rytt M., Narodowy Instytut Leków, Warszawa 2017.
4. Interna Szczeklika. Mały podręcznik 2023/2024, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.

mgr Natalia Lubecka
diagnosta laboratoryjny

Czytaj także: Helicobacter pylori – charakterystyka, chorobotwórczość oraz diagnostyka zakażenia