Borelioza i inne choroby przenoszone przez kleszcze - dlaszpitali.pl

Borelioza i inne choroby przenoszone przez kleszcze

Fot. iStock

Ryzyko związane z obecnością kleszcza pospolitego wynika bezpośrednio z jego zdolności do transmisji groźnych patogenów zagrażających zdrowiu i życiu ludzi.

Kleszcze to odżywiające się krwią pajęczaki, czyli przedstawiciele stawonogów. Wszystkie kleszcze to pasożyty zewnętrzne, czyli tzw. ektopasożyty, atakujące kilkaset gatunków kręgowców, w tym zwierzęta domowe, dzikie i człowieka. Najpowszechniej występującym w Polsce gatunkiem kleszcza jest Ixodes ricinus, stanowiący wektor dla wielu bakterii, wirusów i pierwotniaków powodujących różne schorzenia, do których należą najgroźniejsze dla zdrowia oraz życia człowieka borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu.

Borelioza

Borelioza z Lyme lub krętkowica kleszczowa jest najczęściej odnotowywaną chorobą zakaźną odkleszczową, której czynnikiem etiologicznym są krętki Borrelia burgdorferi. Dzięki obecności rzęsek, te długie, skręcone bakterie są w stanie przemieszczać się w środowiskach o różnych strukturach. Rezerwuarem B. burgdorferi są liczne gatunki zwierząt, w tym 5 gatunków myszowatych, norniki, wiewiórki, jeże oraz ptaki: drozdy, pokrzewki, szpaki, sikory i bażanty. Powierzchnia błony zewnętrznej tych Gram-ujemnych bakterii pokryta jest licznymi lipoproteinami Osp (ang. outer surface protein) uczestniczącymi w migracji, penetracji, wywoływaniu odpowiedzi immunologicznej gospodarza, a także przetrwaniu w organizmie kleszcza. Za to ostatnie odpowiada białko OspA, które zapewnia krętkom bezpieczeństwo w jelitach kleszcza, zapobiegając ich trawieniu i usunięciu [4-6].

We wstępnej fazie rozwoju komórki bakterii bytują w kleszczu, jednak kiedy pajęczak wypełni się krwią żywiciela, krętki zaczynają proliferować i przedostają się do gruczołów ślinowych, skąd razem ze śliną trafiają do organizmu ssaka, gdzie się odżywiają, rozmnażają i zostają uwolnione do krwi, jednocześnie doprowadzając do śmierci komórki gospodarza, z krwi ponownie mogą zostać pobrane przez kleszcza, aby powtórzyć cały cykl. Borrelia szybko wydostaje się z naczyń krwionośnych i migruje do tkanki łącznej, układu mięśniowego lub ośrodkowego układu nerwowego, z czym związane są objawy i powikłania chorobowe wynikające z obecności tych bakterii.

Borelioza może przyjąć różną postać, a ponadto jej przebieg podlega regulacji przez układ immunologiczny organizmu zainfekowanego i jego uwarunkowania genetyczne. Pierwszym charakterystycznym objawem jest skórny rumień wędrujący, który w późniejszym czasie samoistnie zanika, co nie oznacza końca choroby. Pomimo zaniku specyficznego rumienia, zakażenie postępuje i rozprzestrzenia się na kolejne narządy. Do najczęstszych postaci fazy późnej należą: postać kostno-stawowa, neurologiczna oraz borelioza układu krążenia. Z tego względu objawiać się może w postaci: nawracającego zapalenia stawów, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia nerwów czaszkowych, a także zaburzeń rytmu serca [5, 7].

Borelioza nie jest chorobą endemiczną, wprost przeciwnie – występuje na całym świecie, jednak najwięcej przypadków notuje się w: północnej części Stanów Zjednoczonych Ameryki, Europie Środkowej, Skandynawii i Rosji, ze względu na powszechność bytowania kleszczy Ixodes w tych rejonach geograficznych. Pierwsza informacja na temat wystąpienia boreliozy w Polsce pochodzi z 1986 roku, natomiast pierwszą wzmiankę na temat zmiany skórnej przypominającej dziś znany rumień wędrujący przedstawił Rosner w 1948 roku. Od roku 1996 wprowadzono obowiązek zgłaszania przypadków występowania tej choroby, dzięki czemu możliwe jest prowadzenie statystyki, z której wynika jednoznacznie, że liczba zachorowań systematycznie wzrasta [4, 5, 8].

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu (ang. tick-borne encephalitis), czyli KZM, jest chorobą wirusową atakującą ośrodkowy układ nerwowy. Wywoływane jest przez wirusy Flavivirus z rodziny Flaviviridae. Podobnie jak borelioza, dolegliwość ta przebiega dwufazowo, z niespecyficznymi objawami w fazie pierwszej. W kolejnym etapie dochodzi do tak zwanej fazy neurologicznej, następującej po okresie poprawy samopoczucia. Nawracające silne bóle głowy towarzyszą podwyższonej temperaturze i innym symptomom ze strony układu nerwowego: zaburzeniu świadomości, porażeniu kończyn, aż w skrajnym przypadku śpiączce. Flavivirus powodujący KZM może pozostawić zmiany neurologiczne na całe życie, związane z dysfunkcjonalnością ludzkiego układu nerwowego. Mowa tu jednak o sytuacjach rzadkich, aczkolwiek poważnych. W większości notowanych przypadków choroba ta przebiega pod postacią zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, co nie zagraża życiu pacjentów, którzy najczęściej powracają do pełnego zdrowia. W wypadku zdiagnozowania KZM stosuje się tylko leczenie objawowe, które polega na stosowaniu leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych i zmniejszających ciśnienie wewnątrzczaszkowe. KZM jest chorobą wirusową, z tego powodu w terapii nie stosuje się związków o charakterze antybiotyków [6, 9].

Wyróżnia się trzy podtypy kleszczowego zapalenia mózgu: europejski (TBEV-Eu), dalekowschodni (TBEV-FE) oraz syberyjski (TBEV-Sib). Nazewnictwo tych podtypów jest ściśle skorelowane z ich zasięgiem geograficznym, co z kolei jest uzależnione od gatunku kleszcza stanowiącego główny wektor i rezerwuar na danym obszarze. Dwa gatunki kleszczy twardych odgrywają najważniejszą rolę w mechanizmie chorobotwórczości KZM: Ixodes ricinus (TBEV-Eu) oraz Ixodes persulcatus (TBEV-FE i TBEV-Sib). Jednak pomimo określonych dla danych gatunków stref występowania, wykrywane są nowe ogniska endemiczne KZM, dotąd niespotykane. W 2010 roku wykryto na północnym obszarze Finlandii – Laponii, obecność wirusa odpowiadającego za TBEV-Eu w organizmie Ixodes persulcatus. Pierwsze przypadki KZM w Polsce udokumentowano na przełomie lat 40./50. XX wieku w rejonach północno-wschodniej Polski oraz na Opolszczyźnie. Dekadę później wprowadzono rejestr przypadków zakażeń KZM, co umożliwiło określenie zasięgu terytorialnego ognisk występowania choroby [6, 7].

Tak jak w przypadku innych chorób odkleszczowych, organizm kleszcza jest głównym wektorem i rezerwuarem dla wirusa wywołującego KZM, którego cykl życiowy determinowany jest przede wszystkim zagęszczeniem populacji kleszczy i ich żywicieli. Rozprzestrzenianie wirusa w środowisku może odbywać się w dwojaki sposób. Po pierwsze, raz zakażony kleszcz pozostaje nosicielem do końca swojego życia, tak więc osobnik dorosły i nimfy umożliwiają transmisję wirionów w momencie ugryzienia swojego żywiciela. Po drugie, następuje przekazywanie wirusów transstadialnie, czyli przez każde kolejno występujące po sobie stadium rozwojowe kleszcze, oraz transowarialnie – przez zapłodnioną samicę na jaja, dzięki czemu obieg cząstek wirusa zostaje zamknięty i wszechobecny w środowisku. Inną drogą zakażenia jest droga pokarmowa poprzez spożycie przez człowieka surowego lub niepasteryzowanego mleka i przetworów mlecznych, wyprodukowanych dzięki mleku zainfekowanych zwierząt hodowlanych. Wariant ten jest możliwy dzięki temu, że wirus posiada zdolność przenikania z krwi do gruczołów sutkowych u owiec, krów i kóz [6, 7, 9].

Babeszjoza

Inaczej zwana piroplazmozą, jest coraz częściej identyfikowaną jednostką chorobową przenoszoną przez kleszcze, zwłaszcza wśród zwierząt domowych, rzadziej ludzi. Czynnik etiologiczny babeszjozy stanowią gruszkowatego kształtu pierwotniaki Babesia (B. microti, B. divergens, B. canisB. venatorum). Naturalnym rezerwuarem tych mikroorganizmów są gryzonie i ssaki, natomiast jedynym wektorem – kleszcz. Przypadłość ta nazywana jest także zamiennie malarią północy, ze względu na przypominające malarię symptomy: bardzo wysoką gorączkę, dreszcze, bóle mięśni, niedokrwistość [6].

Rozwój tych pierwotniaków odbywa się na linii dwóch żywicieli: kręgowca i kleszcza. W organizmie kleszcza Babesia rozmnaża się płciowo, łącząc gamety i tworząc zygotę, natomiast u kręgowców (np. człowiek, pies) pasożyt rozmnaża się bezpłciowo poprzez podział komórki w erytrocytach. Po podziale krwinki czerwone rozpadają się i uwalniają nowo powstałe komórki pasożyta, który jest w stanie kolonizować kolejne erytrocyty lub ulegać transformacji w gametocyty – formę inwazyjną dla kleszczy. W ten sposób zamknie się obieg pasożyta w środowisku i zostanie umożliwiona jego dalsza migracja na innych żywicieli [6, 11].

Diagnostyka zakażeń babeszjozą opiera się na badaniach serologicznych, jednak i te bywają zawodne, dlatego najlepsze okazuje się być badanie mikroskopowe zabarwionych rozmazów krwi. Jak zostało to wspomniane wcześniej, pierwotniaki Babesia są pasożytami wewnątrzkomórkowymi krwinek czerwonych. Ich obecność w ich wnętrzu charakteryzuje się występowaniem w obrazie mikroskopowym tzw. krzyża maltańskiego w środku krwinki czerwonej. Zespół badawczy Chmielewskiej-Badory i wsp. wykazał częstotliwość występowania pierwotniaków Babesia u kleszczy w Polsce na poziomie około 5% [11].

Anaplazmoza

Kolejną chorobą, której głównym wektorem jest kleszcz pospolity Ixodes ricinus, jest anaplazmoza granulocytarna (HGA – ang. human granulocytic anaplasmosis). Wywoływana jest przez wewnątrzkomórkowe Gram-ujemne bakterie Anaplasma phagocytophillum, które po przedostaniu się do organizmu żywiciela bytują wewnątrz granulocytów. Bakteria ta była wcześniej zaliczana do rodzaju Ehrlichia. Pierwszy przypadek erlichiozy u ludzi odnotowano w Japonii w 1954 roku, w Europie – na Słowacji w 1997 roku, a w Polsce w roku 2001. Badania molekularne w oparciu o podjednostkę 16S rRNA bakteryjnego wykazały konieczność wyodrębnienia nowego gatunku, znanego dziś pod nazwą A. phagocytophillum, do którego zaklasyfikowane zostały Erlichia equiE. phagocytophila, zmieniając tym samym nazwę jednostki chorobowej na anaplazmozę [12].

Ludzka anaplazmoza granulocytarna często występuje jako infekcja towarzysząca innej chorobie, np. boreliozie z Lyme. Charakteryzuje się niespecyficznymi objawami grypopodobnymi, jednak w poważniejszych przypadkach może objawić się niewydolnością nerek. Najczęściej jednak przebieg choroby jest bezobjawowy, a trudności mogą występować u osób o podwyższonym ryzyku, czyli osób starszych lub o obniżonej odporności [7, 12].

Innymi możliwymi chorobami przenoszonymi przez kleszcze mogą być: tularemia, bartoneloza oraz gorączka Q. Jednak pomimo tego, że patogeny za nie odpowiedzialne są transmitowane przez kleszcze, ich udział w obiegu tych schorzeń jest niewielki. Człowiek może się zarazić tularemią poprzez wtarcie w uszkodzoną skórę odchodów kleszcza lub poprzez kontakt z płynami chorych zwierząt. Czynnikiem odpowiedzialnym za gorączkę Q jest Coxiella burnetii, Gram-ujemna riketsja, którą można się zarazić częściej drogą wziewną niż przez ugryzienie kleszcza. Bartoneloza jest powszechnie znaną chorobą odzwierzęcą rozpowszechnianą w środowisku poprzez owady, jednak rola kleszczy jako wektorów bakterii z rodzaju Bartonella została odkryta względnie niedawno, dlatego nie przypisuje się im dużego udziału w obiegu tej choroby na świecie. Pomimo faktu, że role głównych wektorów wyżej wymienionych chorób pełnią inne zwierzęta, rola kleszczy nie powinna być w ich przypadku bagatelizowana [4].

Komentarze

Sklep

OPM – Ogólnopolski Przegląd Medyczny nr 6/2021

OPM – Ogólnopolski Przegląd Medyczny nr 6/2021

32,00 zł

zawiera 8% VAT, bez kosztów dostawy

Kup teraz
Blok operacyjny XXI wieku – organizacja i funkcjonowanie

Blok operacyjny XXI wieku – organizacja i funkcjonowanie

126,00 zł

zawiera 5% VAT, bez kosztów dostawy

Kup teraz
Oddział anestezjologii i intensywnej terapii XXI wieku – organizacja i funkcjonowanie

Oddział anestezjologii i intensywnej terapii XXI wieku – organizacja i funkcjonowanie

126,00 zł

zawiera 5% VAT, bez kosztów dostawy

Kup teraz
OPM KATALOG ROCZNY 2022 – Poradnik Inżyniera Klinicznego

OPM KATALOG ROCZNY 2022 – Poradnik Inżyniera Klinicznego

32,00 zł

zawiera 8% VAT, bez kosztów dostawy

Kup teraz

Nasze strony wykorzystują pliki cookies. Korzystanie z naszych stron internetowych bez zmiany ustawień przeglądarki dotyczących plików cookies oznacza, że zgadzacie się Państwo na umieszczenie ich w Państwa urządzeniu końcowym. Więcej szczegółów w Polityce prywatności.