Śmierć pacjenta – podstawowe regulacje prawne

Aktualny wzór karty zgonu jest określony w załączniku do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie wzoru karty zgonu. Obowiązuje on od 1 stycznia 2024 r.

Karta zgonu jest wydawana w jednym egzemplarzu:

1. podmiotom uprawnionym do pochówku w świetle ustawy o cmentarzach,
2. zakładowi medycyny sądowej albo prosektorium szpitala – w przypadku zgonu w karetce opisanego w dalszej części artykułu.

Karta zgonu jest wydawana przez lekarza lub ratownika medycznego przede wszystkim osobom z rodziny ustawowo uprawnionym do pochowania zwłok. Zgodnie z art. 10 ustawy o cmentarzach prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie: 

1. pozostały małżonek(ka),
2. krewni zstępni (np. dzieci, wnuki),
3. krewni wstępni (np. rodzice, dziadkowie),
4. krewni boczni do 4. stopnia pokrewieństwa,
5. powinowaci w linii prostej do 1. stopnia.

Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym w myśl przepisów wojskowych. Prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom i organizacjom społecznym. Prawo pochowania zwłok przysługuje również osobom, które do tego dobrowolnie się zobowiążą.

Podmiot, któremu zostanie wydana karta zgonu, przedkłada ją kierownikowi urzędu stanu cywilnego, który uzupełnia ją wraz z adnotacją o zarejestrowaniu zgonu w rejestrze stanu cywilnego lub adnotacją o zgłoszeniu zgonu, jeżeli z powodu niedostępności rejestru nie jest możliwe zarejestrowanie zgonu w dniu jego zgłoszenia.

Osoby stwierdzające zgon i jego przyczyny zobowiązane są, dla potrzeb statystyki publicznej, udzielać na żądanie właściwych organów wyjaśnień odnoszących się do faktu zgonu i jego przyczyny.

Orzekanie o zgonie – dodatkowe obowiązki

Zgodnie z art. 11 ust. 8 ustawy o cmentarzach zarówno lekarz, jak i inne osoby powołane do dokonywania oględzin zwłok, jeżeli przy dokonaniu tej czynności powezmą pewność lub uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu była choroba zakaźna, podlegająca obowiązkowemu zgłoszeniu, powinni zawiadomić o tym natychmiast państwowego inspektora sanitarnego. Należy przypomnieć, że choroba zakaźna to zgodnie z prawem choroba, która została wywołana przez biologiczny czynnik chorobotwórczy. 

W rezultacie istnieje obowiązek zgłoszenia zgonu wskutek określonych prawem chorób zakaźnych państwowej inspekcji sanitarnej. Obecnie obowiązuje w tym zakresie Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 10 grudnia 2019 r. w sprawie zgłaszania podejrzeń i rozpoznań zakażeń, chorób zakaźnych oraz zgonów z ich powodu, które określa zakażenia i choroby zakaźne, w przypadku których podejrzenia lub rozpoznania zakażenia, choroby zakaźnej lub zgonu z ich powodu dokonuje się zgłoszenia. Zakażenia i choroby zakaźne, w przypadku których podejrzenia lub rozpoznania zakażenia, choroby zakaźnej lub zgonu z ich powodu dokonuje się zgłoszenia każdorazowo telefonicznie oraz potwierdza w postaci papierowej lub elektronicznej. Obowiązek zgłoszenia dotyczy m.in. brucelozy, cholery, odry, ospy prawdziwej.

Zgodnie z § 7 Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3 sierpnia 1961 r. w sprawie stwierdzenia zgonu i jego przyczyny jeżeli istnieje uzasadnione podejrzenie, że przyczyną śmierci było przestępstwo lub samobójstwo albo nie można ustalić tożsamości zwłok, należy niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub najbliższy posterunek policji. W tym przypadku należy powstrzymać się do wystawienia karty zgonu. 

Natomiast zgodnie z § 8 wyżej wymienionego rozporządzenia z 3 sierpnia 1961 roku, jeżeli brak podejrzeń, że przyczyną zgonu było przestępstwo, wolno ograniczyć się do zewnętrznych oględzin zwłok. Przy oględzinach tych należy zwrócić przede wszystkim uwagę, czy nie zachodzą ślady doznanych urazów ciała albo objawów użycia trucizny żrącej.

Zwłoki osób zmarłych lub zabitych w miejscach publicznych przewozi się przed ich pochowaniem, na wniosek właściwego organu, do zakładu medycyny sądowej, a w razie jego braku na obszarze powiatu – do najbliższego szpitala mającego prosektorium, celem ustalenia przyczyny zgonu. Organizowanie tego przewozu należy do zadań powiatu.

Podstawowe obowiązki szpitala w przypadku zgonu pacjenta

Obowiązki szpitala w przypadku śmierci pacjenta od lat określa Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 450) oraz wydane na jej podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 10 kwietnia 2012 r. w sprawie sposobu postępowania podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze zwłokami pacjenta w przypadku śmierci pacjenta.

Zgodnie z art. 28 ustawy o działalności leczniczej podmiot leczniczy wykonujący działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne (np. szpital, zakład opieki długoterminowej) jest zobowiązany:

1. w razie pogorszenia się stanu zdrowia pacjenta, powodującego zagrożenie życia lub w razie jego śmierci, niezwłocznie zawiadomić wskazaną przez pacjenta osobę lub instytucję, lub przedstawiciela ustawowego;
2. w razie śmierci pacjenta:
   a) należycie przygotować zwłoki poprzez ich umycie i okrycie, z zachowaniem godności należnej osobie zmarłej, w celu ich wydania osobie lub instytucji uprawnionej do ich pochowania, o której mowa w Ustawie z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych,
   b) przechowywać zwłoki nie dłużej niż przez 72 godziny, licząc od godziny, w której nastąpiła śmierć pacjenta.

Powyższe czynności nie stanowią przygotowania zwłok zmarłego pacjenta do pochowania i podmiot leczniczy nie może pobierać za nie opłat.

Wyjątkowo zwłoki pacjenta mogą być przechowywane w chłodni dłużej niż 72 godziny, jeżeli:

1. nie mogą zostać wcześniej odebrane przez osoby lub instytucje uprawnione do pochowania zwłok pacjenta;
2. w związku ze zgonem zostało wszczęte dochodzenie albo śledztwo, a prokurator nie zezwolił na pochowanie zwłok;
3. przemawiają za tym inne niż wymienione w pkt 1 i 2 ważne przyczyny, za zgodą albo na wniosek osoby lub instytucji uprawnionej do pochowania zwłok pacjenta.

Szczegółowe zasady postępowania w szpitalu ze zwłokami pacjentów określa wyżej przywołane rozporządzenie ministra zdrowia z 2012 r. Przede wszystkim, zgodnie z powyższym rozporządzeniem, osoba wskazana w regulaminie organizacyjnym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne niezwłocznie zawiadamia lekarza leczącego lub lekarza dyżurnego o śmierci pacjenta przebywającego w tym podmiocie leczniczym. Lekarz wyżej wskazany po przeprowadzeniu oględzin stwierdza zgon i jego przyczynę oraz wystawia kartę zgonu. W przypadku przeprowadzania sekcji zwłok stwierdzenie przyczyny zgonu następuje po jej przeprowadzeniu.

Osoba wskazana w regulaminie organizacyjnym podmiotu niezwłocznie po stwierdzeniu zgonu osoby zmarłej zawiadamia wskazaną przez pacjenta osobę lub instytucję, lub przedstawiciela ustawowego o śmierci osoby zmarłej. Pielęgniarka sporządza kartę skierowania zwłok do chłodni oraz zakłada na przegub dłoni albo stopy osoby zmarłej identyfikator wykonany z tasiemki, płótna lub tworzywa sztucznego.

Zwłoki osoby zmarłej wraz z wypełnioną kartą skierowania zwłok do chłodni i identyfikatorem są przewożone do chłodni nie wcześniej niż po upływie dwóch godzin od czasu zgonu wskazanego w dokumentacji medycznej. W okresie pomiędzy stwierdzeniem zgonu a przewiezieniem do chłodni zwłoki osoby zmarłej są przechowywane w specjalnie przeznaczonym do tego celu pomieszczeniu, a w razie jego braku – w innym miejscu, z zachowaniem godności należnej zmarłemu.

Zgon i martwe urodzenie w karetce

Funkcjonowanie ratownictwa medycznego w Polsce reguluje przede wszystkim Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 91), w skrócie ustawa PRM. Jednostkami Państwowego Ratownictwa Medycznego są szpitalne oddziały ratunkowe i zespoły ratownictwa medycznego, w tym lotnicze zespoły ratownictwa medycznego oraz motocyklowe jednostki ratunkowe.

Po zmianach ustawy PRM w 2025 r. zespoły ratownictwa medycznego dzielą się obecnie na:

1. zespoły specjalistyczne, w skład których wchodzą co najmniej trzy osoby uprawnione do wykonywania medycznych czynności ratunkowych, w tym lekarz systemu oraz pielęgniarka systemu lub ratownik medyczny;
2. zespoły podstawowe:
   a) dwuosobowe, w których skład wchodzą dwie osoby uprawnione do wykonywania medycznych czynności ratunkowych będące pielęgniarką systemu lub ratownikiem medycznym,
   b) trzyosobowe, w których skład wchodzą trzy osoby uprawnione do wykonywania medycznych czynności ratunkowych będące pielęgniarką systemu lub ratownikiem medycznym;
3. motocyklowe jednostki ratunkowe, w których skład wchodzi co najmniej jedna osoba uprawniona do wykonywania medycznych czynności ratunkowych będąca lekarzem systemu, pielęgniarką systemu lub ratownikiem medycznym.

Zespół ratownictwa medycznego jest wyposażony w specjalistyczny środek transportu sanitarnego (w szczególności ambulans/karetkę), spełniający cechy techniczne i jakościowe określone w Polskich Normach przenoszących europejskie normy zharmonizowane.

Zgodnie z dodanym w kwietniu 2025 r. (obowiązującym od 30 maja 2025 r.) art. 45c ustawy PRM w przypadku zgonu pacjenta w specjalistycznym środku transportu sanitarnego zespołu ratownictwa medycznego zwłoki pacjenta przewozi się do wskazanego przez dyspozytora medycznego albo wojewódzkiego koordynatora ratownictwa medycznego zakładu medycyny sądowej albo prosektorium szpitala.

Natomiast w przypadku martwego urodzenia dziecka w specjalistycznym środku transportu sanitarnego zespołu ratownictwa medycznego zwłoki martwo urodzonego dziecka przewozi się do najbliższego pod względem czasu dotarcia szpitala udzielającego świadczeń zdrowotnych w zakresie położnictwa i ginekologii albo do szpitala wskazanego przez dyspozytora medycznego albo wojewódzkiego koordynatora ratownictwa medycznego.

Przewozu zwłok pacjenta albo martwo urodzonego dziecka dokonuje się specjalistycznym środkiem transportu, w którym nastąpił zgon albo martwe urodzenie. Przewozu zwłok pacjenta albo martwo urodzonego dziecka oraz ich przyjęcia do zakładu medycyny sądowej, prosektorium szpitala, szpitala udzielającego świadczeń zdrowotnych w zakresie położnictwa i ginekologii albo szpitala wskazanego przez dyspozytora medycznego albo wojewódzkiego koordynatora ratownictwa medycznego dokonuje się niezwłocznie. Zasady powyższe nie mają zastosowania do motocyklowych jednostek ratunkowych.

Zakład medycyny sądowej, szpital jest zobowiązany przyjąć zwłoki pacjenta albo martwo urodzonego dziecka i wykonać czynności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 2 i ust. 4 Ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, czyli należycie przygotować zwłoki poprzez ich umycie i okrycie, w celu ich wydania osobie lub instytucji uprawnionej do ich pochowania oraz przechowywać zwłoki zasadniczo nie dłużej niż przez 72 godziny, licząc od godziny, w której nastąpiła śmierć pacjenta. Ponadto podmiot leczniczy prowadzący szpital jest obowiązany zgłosić, na podany przez jednostkę policji numer telefonu, numer faksu lub adres poczty elektronicznej, fakt przyjęcia albo zgonu pacjenta, którego tożsamości nie można ustalić albo potwierdzić na podstawie dokumentów stwierdzających tożsamość – nie później niż w okresie 8 godzin odpowiednio od przyjęcia albo zgonu.

W przypadku, o którym mowa w art. 45c ustawy PRM:

1. kierownik zespołu ratownictwa medycznego wydaje zakładowi medycyny sądowej albo prosektorium szpitala kartę zgonu wraz z kartą medycznych czynności ratunkowych lub kartą medyczną lotniczego zespołu ratownictwa medycznego;
2. zakład medycyny sądowej albo prosektorium szpitala, o których mowa powyżej, wydaje kartę zgonu podmiotom uprawnionym do pochówku.

Jednakże kartę zgonu pacjenta, którego tożsamości nie można ustalić albo potwierdzić na podstawie dokumentów stwierdzających tożsamość, wypełnia lekarz zakładu medycyny sądowej albo lekarz szpitala, w którym funkcjonuje prosektorium szpitala.

Lekarz szpitala, do którego przewieziono zwłoki martwo urodzonego dziecka:

1. sporządza kartę martwego urodzenia i przekazuje ją kierownikowi urzędu stanu cywilnego;
2. wypełnia kartę zgonu na wniosek osoby uprawnionej do pochowania, wydaje ją podmiotom uprawnionym do pochówku.

Jako pokazuje praktyka, powyższe przepisy nie są jeszcze w pełni respektowane przez niektóre szpitale i występują problemy z należytym przekazaniem zwłok przez zespoły ratownictwa medycznego z uwagi na brak wiedzy i odpowiednich procedur w szpitalach.

Piśmiennictwo

1. Jakliński A., Marek Z.: Medycyna sądowa dla prawników. Zakamycze 1999, s. 111-117.

dr Małgorzata Paszkowska
Wydział Ochrony Zdrowia Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Jarosławiu, WSPR w Rzeszowie

Czytaj także: Zarządzanie prawami pacjenta w podmiotach leczniczych – zarys problematyki