Śmierć pacjenta – podstawowe regulacje prawne

Celem artykułu jest przedstawienie najważniejszych regulacji prawnych dotyczących zgonu pacjenta w szpitalu i podczas akcji medycznej, w tym zwrócenie uwagi na nowe uprawnienia oraz obowiązki ratowników medycznych i szpitali związane ze zgonem i martwym urodzeniem w karetce.

Śmierć człowieka wywołuje określone skutki prawne. Szczególne regulacje prawne dotyczą śmierci pacjenta i związane są z obowiązkami podmiotów leczniczych oraz personelu medycznego. W ostatnich latach część przepisów w przedmiotowym zakresie została znowelizowana. Podstawową pozostaje kwestia zasad orzekania o zgonie. Od 2023 roku poszerzeniu uległ krąg osób ustawowo uprawnionych do orzekania o zgonie. Od 2024 r. obowiązuje także nowy wzór karty zgonu. W 2025 r. wprowadzono nowe przepisy uściślające obowiązki zespołów ratownictwa medycznego oraz szpitali dotyczące zgonów w karetkach. Bez zmian natomiast pozostają od lat podstawowe obowiązki szpitali w zakresie zgonu pacjenta. Celem artykułu jest przybliżenie przedmiotowych przepisów. Ich nieznajomość może powodować różnorodne konsekwencje faktyczne i prawne, w tym roszczenia ze strony rodziny zmarłego pacjenta.

Definicja śmierci

Dla tematu artykułu istotne jest przybliżenie współczesnej definicji śmierci. Pojęcie śmierci może być rozpatrywane w wielu wymiarach, w szczególności biologicznym, medycznym czy też prawnym. Śmierć jest przede wszystkim procesem biologicznym, wynikającym z zatrzymania metabolizmu komórkowego. Powszechnie uważa się, że śmierć nie jest zjawiskiem jednoczasowym, ale procesem biologicznym „zdysocjowanym”, czyli przebiegającym w czasie, poczynając od etapu agonii, a kończąc na etapie nazywanym śmiercią biologiczną.

Definicja encyklopedyczna określa śmierć w sensie biologicznym i medycznym. Ujęcie medyczne śmierci dzieli ją na dwa etapy: śmierć kliniczną i biologiczną. Śmierć kliniczna to śmierć, w której ustaje krążenie krwi i oddychanie, zanikają odruchy, natomiast tkanki i narządy zachowują jeszcze przez krótki czas przejawy życia. Stan ten przy odpowiednim postępowaniu jest odwracalny. Przedłużający się stan zatrzymania krążenia i oddychania, tym samym nieodwracalne zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym, prowadzi do śmierci biologicznej. Śmierć biologiczna ustroju jest zjawiskiem nieodwracalnym, w odróżnieniu od śmierci klinicznej.

Kryteria śmierci człowieka wraz z postępem wiedzy medycznej ulegają ewolucji i co pewien czas są nowelizowane drogą uzgodnień prowadzących do jednomyślności przez naukowe środowiska medyczne. W roku 1968 odrzucono klasyczną definicję śmierci związaną z kryterium zaniku krążenia krwi i oddychania na rzecz nowej definicji – śmierci mózgowej. Inicjatywę ustalenia jednoznacznych kryteriów śmierci podjął Światowy Związek Lekarzy, który na 22. Walnym Zgromadzeniu uchwalił w 1968 r. „Deklarację z Sydney”. Wprowadziła ona pojęcie śmierci mózgowej. Termin ten został zweryfikowany na 35. Walnym Zgromadzeniu Światowego Związku Lekarzy w Wenecji w 1983 r. Za śmierć w sensie prawa uważana jest śmierć mózgu oznaczająca dezintegrację wszelkich procesów życiowych. Na międzynarodowym spotkaniu ekspertów, które odbyło się w Montrealu w 2012 r., opracowano nową uniwersalną definicję śmierci w brzmieniu: „Śmierć jest to trwała utrata przytomności oraz trwała utrata wszystkich funkcji pnia mózgu. Może być spowodowana trwałym ustaniem krążenia lub krytycznym uszkodzeniem mózgu”.

W polskim prawie przyjmuje się, że śmierć oznacza stwierdzenie trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) lub nieodwracalnego zatrzymania krążenia. Zgodnie z Ustawą z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty stwierdzenie trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu) lub nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów jest równoznaczne ze stwierdzeniem zgonu (art. 43a). Minister zdrowia ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, sposób i kryteria stwierdzenia:

1. trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (śmierci mózgu),
2. nieodwracalnego zatrzymania krążenia poprzedzającego pobranie narządów.

Obecnie w powyższym zakresie obowiązuje Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 4 grudnia 2019 r. w sprawie sposobu i kryteriów stwierdzenia trwałego nieodwracalnego ustania czynności mózgu (M.P. z 2020 r., poz. 73). Rozpoznanie śmierci mózgu opiera się na stwierdzeniu nieodwracalnej utraty jego funkcji. Powyższe regulacje mają podstawowe znaczenie dla transplantacji ex mortuo (przeszczepów organów ze zwłok).

W medycynie wyróżnia się tzw. wczesne i późne znamiona śmierci. Do wczesnych zalicza się plamy opadowe, stężenie pośmiertne, ochłodzenie (oziębienie) i wysychanie zwłok. Do późnych natomiast zmiany o charakterze rozkładowym – autoliza i gnicie prowadzące ostatecznie do zeszkieletowania oraz zmiany utrwalające, czyli mumifikację (inaczej strupieszenie) i przemianę tłuszczowo-woskową (1).

Ponadto wyodrębnia się znamiona śmierci wątpliwe, do których należą ochłodzenie (oziębienie) i wysychanie zwłok oraz znamiona śmierci pewne, a są nimi plamy opadowe i stężenie pośmiertne. Wątpliwe znamiona śmierci nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia zgonu. Pewne znamiona natomiast mogą być taką podstawą.

Podstawowy w aspekcie prawnym jest podział śmierci na:

1. naturalną,
2. gwałtowną.

Śmierć naturalna jest następstwem fizjologicznego starzenia się ustroju bądź następstwem zmian chorobowych (np. procesu nowotworowego). Natomiast śmierć gwałtowna jest wywołana przez czynniki zewnętrzne (np. uraz mechaniczny).

Osoby uprawnione do stwierdzania zgonu

Kwestię osób uprawnionych do stwierdzania zgonu reguluje przede wszystkim Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 576), w skrócie ustawa o cmentarzach, oraz wydane na jej podstawie Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 3 sierpnia 1961 r. w sprawie stwierdzenia zgonu i jego przyczyny. Ponadto odnosi do tej kwestii Ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 339), w skrócie ustawa o zawodzie ratownika medycznego. Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy o zawodzie ratownika medycznego wykonywanie zawodu ratownika medycznego polega m.in. na:

1. udzielaniu świadczeń zdrowotnych, w tym medycznych czynności ratunkowych w rozumieniu Ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym udzielanych samodzielnie lub na zlecenie lekarza,
2. stwierdzaniu zgonu, do którego doszło podczas akcji medycznej.

Od 22 czerwca 2023 r. w świetle znowelizowanego art. 11 ustawy o cmentarzach zgon i jego przyczyna są ustalane przez:

1. lekarza leczącego chorego w ostatniej chorobie albo
2. kierownika zespołu ratownictwa medycznego, jeżeli zgon nastąpił w trakcie akcji medycznej, o której mowa w Ustawie z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym.

W razie niemożności dopełnienia powyższego przepisu stwierdzenie zgonu i jego przyczyny powinno nastąpić w drodze oględzin dokonywanych przez lekarza lub w razie jego braku przez inną osobę, powołaną do tej czynności przez właściwego starostę, przy czym koszty tych oględzin i wystawionego świadectwa nie mogą obciążać rodziny zmarłego.

Nowością w systemie orzekania o zgonach jest przyznanie uprawnienia do stwierdzania zgonu ratownikom medycznym, a także tzw. pielęgniarkom systemu Państwowe Ratownictwo Medyczne jeżdżącym w podstawowych zespołach ratownictwa medycznego. Podkreślić należy, że prawo do stwierdzania zgonu dotyczy tylko ratowników medycznych i pielęgniarek będących kierownikami zespołu ratownictwa medycznego i tylko podczas akcji medycznej. Regulacje w zakresie akcji medycznej zawiera rozdział 5 ustawy PRM. W świetle jej zapisów (art. 40) akcja medyczna rozpoczyna się w momencie przyjęcia zgłoszenia alarmowego lub powiadomienia o zdarzeniu przez dyspozytora medycznego. Zespół ratownictwa medycznego po przybyciu na miejsce zdarzenia niezwłocznie rozpoczyna medyczne czynności ratunkowe.

Zgodnie z art. 41 ustawy o zawodzie ratownika medycznego kierującym akcją medyczną jest kierownik zespołu ratownictwa medycznego. Kierownikiem zespołu specjalistycznego ratownictwa medycznego jest lekarz systemu. Natomiast kierownikiem zespołu podstawowego ratownictwa medycznego może być osoba wskazana przez dysponenta jednostki, będąca ratownikiem medycznym lub pielęgniarką systemu. W przypadku gdy do zdarzenia został zadysponowany więcej niż jeden zespół ratownictwa medycznego, dyspozytor medyczny wyznacza kierującego akcją medyczną spośród kierowników zespołów ratownictwa medycznego zadysponowanych na miejsce zdarzenia.

Karta zgonu

Lekarz lub ratownik medyczny stwierdza zgon i jego przyczyny, a następnie wypełnia wydawaną w tym celu kartę zgonu. Wystawienie karty zgonu jest zasadniczo obowiązkiem lekarza, który ostatni w okresie 30 dni przed dniem zgonu udzielał choremu świadczeń lekarskich. Jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że przyczyną zgonu było przestępstwo, kartę zgonu wystawia lekarz, który na zlecenie sądu lub prokuratora dokonał oględzin lub sekcji zwłok. W konkretnych przypadkach wyżej wskazanych kartę zgonu wystawia ratownik medyczny – kierownik ZRM-u.

Karta zgonu składa się z trzech części przeznaczonych:

1. do zarejestrowania zgonu,
2. dla administracji cmentarza,
3. dla potrzeb statystyki publicznej.

Karta zgonu w części przeznaczonej do zarejestrowania zgonu zawiera, jeżeli są znane:

1. nazwisko, nazwisko rodowe, imię (imiona) osoby zmarłej, numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL), a w przypadku jego braku – rodzaj i numer dokumentu stwierdzającego tożsamość;
2. datę, godzinę i miejsce zgonu albo datę, godzinę i miejsce znalezienia zwłok;
3. datę oraz miejsce urodzenia osoby zmarłej;
4. płeć osoby zmarłej.

Karta zgonu w części przeznaczonej dla administracji cmentarza w celu pochowania zwłok zawiera:

1. nazwisko, nazwisko rodowe i imię (imiona) osoby zmarłej;
2. stan cywilny osoby zmarłej;
3. datę i miejsce zgonu;
4. datę i miejsce urodzenia osoby zmarłej;
5. imiona i nazwiska rodziców osoby zmarłej;
6. informację, czy zgon nastąpił w wyniku choroby zakaźnej;
7. adnotację o zarejestrowaniu zgonu lub zgłoszeniu zgonu.

Karta zgonu w części przeznaczonej dla potrzeb statystyki publicznej zawiera:

1. miejsce zamieszkania zmarłego, w tym okres przebywania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obszarze danej gminy, o ile są znane;
2. wykształcenie zmarłego;
3. informacje o zgonie, w tym przyczynę zgonu, oraz o osobie stwierdzającej przyczynę zgonu, a w przypadku dziecka do roku życia: godzinę urodzenia, informacje o stanie jego zdrowia: długość, ciężar ciała, punkty w skali Apgar, informacje o ciąży i porodzie: okres trwania ciąży, wielorakość porodu, liczbę dzieci urodzonych przez matkę.

Czytaj także: Zakres i sposób przetwarzania dokumentacji medycznej na podstawie najnowszych wytycznych