Dlaczego „blok operacyjny 2025+” wygląda inaczej niż 10 lat temu?

W ostatnich latach zmienił się nie tylko sam zestaw urządzeń obecnych na sali, ale także logika projektowania całego bloku: układ funkcjonalny, zaplecza techniczne, infrastruktura IT, a nawet sposób, w jaki sala „prowadzi” personel przez kolejne etapy procedury.

Bloki operacyjne stały się jednym z najbardziej zaawansowanych technologicznie fragmentów szpitala. Nie są już tylko „czystymi pokojami do operacji”, ale zintegrowanymi środowiskami cyfrowymi, w których krzyżują się chirurgia małoinwazyjna, obrazowanie wysokiej rozdzielczości, robotyka, sztuczna inteligencja (AI), zaawansowana wentylacja i bardzo świadome projektowanie ergonomiczne (1-4).

W praktyce oznacza to, że zmienił się nie tylko sam zestaw urządzeń obecnych na sali, ale także logika projektowania całego bloku: układ funkcjonalny, zaplecza techniczne, infrastruktura IT, a nawet sposób, w jaki sala „prowadzi” personel przez kolejne etapy procedury. Coraz częściej projektuje się blok jako platformę do integracji danych, sprzętu i zespołów, a nie jako zbiór niezależnych pomieszczeń (1-3, 5-8).

Najnowsze przeglądy literatury i raporty z wdrożeń wskazują, że da się dziś wyróżnić kilka dominujących trendów, które kształtują „blok operacyjny nowej generacji” i wprost przekładają się na wymagania przestrzenne oraz instalacyjne (1-3, 5-8).

Dominujące trendy (syntetycznie):

• przejście od klasycznych sal do hybrydowych bloków operacyjnych (Hybrid OR) (5, 6),
• tworzenie „smart OR” – ekosystemów cyfrowych integrujących dane z wielu źródeł (1, 2, 7),
• przewartościowanie projektowania wentylacji i strategii kontroli zakażeń (9, 10),
• silny zwrot ku ergonomii i czynnikom ludzkim (4),
• projektowanie modułowe i prefabrykowane, nastawione na elastyczność i szybką przebudowę (11, 12),
• rosnące znaczenie zrównoważonego rozwoju i efektywności energetycznej (8, 13-16).

Jakie są zatem najnowsze (ostatnie 3-5 lat, z akcentem na prace 2021-2025) trendy w projektowaniu bloków operacyjnych? Odwołując się przede wszystkim do piśmiennictwa naukowego oraz doświadczeń wiodących ośrodków medycznych na świecie, można stwierdzić, że są to: 

1. Hybrydowe bloki operacyjne – fuzja chirurgii i obrazowania

Od koncepcji do standardu

Hybrydowe sale operacyjne, łączące infrastrukturę klasycznej sali z angiografią, CT lub MRI, z niszowego rozwiązania stały się jednym z głównych kierunków rozwoju bloków operacyjnych (5, 6).

W literaturze podkreśla się, że hybrydowa sala operacyjna jest odpowiedzią na rosnącą liczbę procedur, w których obrazowanie śródoperacyjne i możliwość natychmiastowej korekty postępowania są kluczowe dla bezpieczeństwa i wyników leczenia. To nie tylko trend technologiczny, ale też organizacyjny: sala taka sprzyja pracy interdyscyplinarnej i zmianie modelu opieki (5).

Przeglądy zastosowań hybrydowych sal operacyjnych wskazują, że takie sale: (5, 6)

• umożliwiają jednoczesne lub sekwencyjne wykonywanie procedur otwartych i małoinwazyjnych [np. kardiochirurgia + TAVI (transcatheter aortic valve implantation – przezcewnikowa implantacja zastawki aortalnej; przykład procedury wykonywanej w hybrydowej sali operacyjnej), zabiegi naczyniowe endo + open] (5),
• skracają czas hospitalizacji i zmniejszają liczbę reoperacji dzięki natychmiastowej kontroli obrazowej (5),
• sprzyjają współpracy zespołów wielodyscyplinarnych (cardiac team, stroke team, trauma team) (5).

Jednocześnie autorzy przeglądów akcentują, że sukces hybrydowych sal operacyjnych zależy w mniejszym stopniu od samego urządzenia obrazującego, a w większym od tego, czy projekt uwzględnia nową logistykę pacjenta i sprzętu oraz zmienione przepływy czyste/brudne (5, 6).

Kluczowe wytyczne projektowe dla hybrydowych sal operacyjnych

Projektowanie hybrydowych sal operacyjnych jest zwykle bardziej złożone niż projekt standardowej sali, ponieważ łączy wymagania chirurgii (ergonomia, sterylność, przepływy pracy) z wymaganiami radiologii (osłony, infrastruktura, ciężar sprzętu, kontrola). W efekcie publikacje opisują powtarzające się wymagania, które powinny być uwzględniane już na etapie koncepcji i programu funkcjonalnego (5, 6):

• większą powierzchnię sali – aby pomieścić ramiona C-ram, stoły hybrydowe, roboty, zespół operacyjny i anestezjologiczny (5,6),
• zintegrowany stół operacyjny/radiologiczny – kompatybilny z różnymi trybami obrazowania, ale nadal ergonomiczny dla chirurgii otwartej (5),
• wzmocnioną konstrukcję stropu – udźwig ciężkich aparatów jezdnych i sufitowych (5),
• zaawansowaną osłonę radiologiczną – w ścianach, drzwiach, przeszklonych obserwatoriach (5),
• strefowanie funkcjonalne – np. wydzielone strefy przygotowania, znieczulenia i wybudzania w bezpośrednim sąsiedztwie sali (5).

Literatura zwraca też uwagę na korzyści z myślenia o hybrydowych salach operacyjnych jako fragmencie większej „suity” z zapleczem kontrolnym i magazynowym, co ułatwia elastyczne wykorzystanie zasobów oraz dopasowanie do zmieniającego się profilu zabiegów (5).

2. Smart OR – cyfrowy ekosystem sali operacyjnej

Integracja danych i systemów („operating room ecosystem”)

Najbardziej dynamicznym trendem jest rozwój tzw. smart operating room – środowiska, w którym obrazowanie, monitoring anestezjologiczny, systemy nawigacji, roboty chirurgiczne, dokumentacja medyczna i systemy logistyczne tworzą jeden spójny ekosystem danych (1, 2, 7).

To przesunięcie jest ważne projektowo: jeśli sala ma działać jak „system”, to w projekcie trzeba od początku uwzględnić interoperacyjność, przestrzeń na sprzęt IT, integrację sterowania oraz minimalizację chaosu kablowego, który wpływa na ergonomię i bezpieczeństwo (1, 7).

Najnowsze przeglądy podkreślają, że smart OR:

• centralizuje wielomodalne strumienie danych (wideo z kamer endoskopowych, dane z monitorów, parametry wentylacji, obrazy z C-ram i CT) (1, 7),
• umożliwia real-time analytics – predykcyjne modele ostrzegające przed powikłaniami (1, 7),
• ułatwia automatyczne dokumentowanie przebiegu zabiegu, znakowanie kluczowych wydarzeń i integrację z EHR (electronic health record – elektroniczna dokumentacja medyczna pacjenta, integrowana z systemami smart OR) (1, 2, 7).

W praktyce przekłada się to na konkretne wymagania projektowe:

• dodatkowe pomieszczenia rackowe/IT w obrębie bloku,
• zapasy przepustowości sieci i okablowania strukturalnego,
• przestrzeń na ścienne lub sufitowe ekrany wielkoformatowe (1, 7),
• ergonomiczne rozmieszczenie paneli sterujących dla chirurgów i anestezjologów (1, 4).

Sztuczna inteligencja i analityka w czasie rzeczywistym

AI „wchodzi” do bloku operacyjnego dwutorowo: jako narzędzie wspierające decyzje kliniczne i interpretację danych oraz jako narzędzie obserwujące proces (workflow) i wspierające bezpieczeństwo oraz organizację pracy (1, 2, 7).

Nowe publikacje pokazują m.in.:

• systemy wizyjne wykrywające naruszenia pola sterylnego, nieprawidłowe użycie środków ochrony indywidualnej lub błędy w sekwencjach higieny (2),
• analizę trajektorii ruchu personelu i sprzętu w celu wykrywania „wąskich gardeł” i ryzykownych krzyżowań tras (1, 7),
• wsparcie zarządzania harmonogramem sal (prognozowanie opóźnień, rekomendacje zmian kolejności) (1),
• zastosowania uczenia maszynowego w doborze parametrów środowiskowych, jak np. strategie setback/VAV (variable air volume – system wentylacji o zmiennym strumieniu powietrza, dostosowującym się do aktualnego zapotrzebowania) w zależności od użycia sali i wymogów bezpieczeństwa (13, 14).

Z perspektywy projektu architektoniczno-instalacyjnego oznacza to konieczność:

• przewidzenia miejsc na kamery śledzące i sensory środowiskowe,
• zapewnienia „czystych” linii widzenia dla systemów wizyjnych,
• planowania przestrzeni na dodatkową infrastrukturę obliczeniową (serwery brzegowe) w bloku (1, 7).

3. Wentylacja, kontrola zakażeń i „nowa generacja” ultraczystego powietrza

Krytyczny przegląd laminarnego przepływu powietrza

Wentylacja sal operacyjnych stała się ponownie tematem kluczowym, ponieważ rosną wymagania bezpieczeństwa (zakażenia, aerozole), rosną koszty energii i wzrasta świadomość środowiskowa. W tej sytuacji literatura zaczęła mocniej analizować, czy klasyczne rozwiązania – zwłaszcza LAF [laminar air flow – laminarne (jednokierunkowe) nawiewy powietrza stosowane w salach operacyjnych o wysokich wymaganiach czystości] – zawsze dają przewagę kliniczną proporcjonalną do kosztów i złożoności (9, 10).

Czytaj także: Zasady projektowania zakładów diagnostyki obrazowej w szpitalu