Szczepienia ochronne przeciw COVID-19 - dlaszpitali.pl

Szczepienia ochronne przeciw COVID-19

OPM_3_21_SZCZEPIENIA_OCHRONNE_PRZECIW_COVID-19
fot. iStock

W ostatnich latach udało się opracować nowoczesne szczepionki przeciwko pneumokokom, meningokokom, rotawirusom, a także najnowszą – przeciw onkogennym typom wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Obecnie, w związku z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2 na świecie, zostały opracowane i dopuszczone do stosowania szczepionki przeciwko temu wirusowi i rozpoczęły się szczepienia populacyjne.

Jednym z podstawowych instrumentów do walki z chorobami zakaźnymi od dawna były i wciąż są szczepienia ochronne. Już w I w. n.e. lekarze w Chinach zaobserwowali, że jeśli zdrowa osoba zetknie się z wydzielinami chorej na ospę, to może nie zachorować. Za pioniera współczesnych szczepień uznaje się powszechnie brytyjskiego lekarza Edwarda Jennera, który pod koniec XVIII wieku po raz pierwszy zastosował u człowieka szczepionkę przeciwko ospie prawdziwej. Następnym krokiem w dziedzinie uodpornienia czynnego po odkryciu E. Jennera były prace doświadczalne Ludwika Pasteura, uwieńczone uzyskaniem szczepionki przeciw wąglikowi w 1881 roku i przeciw wściekliźnie w 1885 roku. Szczepienie zostało nazwane przez Edwarda Jennera vaccinum od łacińskiego słowa vacca (krowa)/nazwy choroby variola vaccinia (ospa krowia). Termin ten został następnie zastosowany przez Ludwika Pasteura do określenia uodpornienia czynnego przeciwko każdej chorobie zakaźnej. Koniec XIX wieku i cały wiek XX to okres rozwoju nauki o szczepieniach i rozpoczęcie masowych szczepień. W drugiej połowie XX wieku szczepionki i szczepienia przyczyniły się do poprawy sytuacji epidemiologicznej i eliminacji m.in.: błonicy, tężca, krztuśca, odry, świnki, różyczki oraz eradykacji ospy prawdziwej na całym świecie.

Ciągle trwają poszukiwania skutecznych środków zapobiegania nowym zagrożeniom dla zdrowia ludzkiego. W ostatnich latach udało się opracować nowoczesne szczepionki przeciwko pneumokokom, meningokokom, rotawirusom, a także najnowszą – przeciw onkogennym typom wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Obecnie, w związku z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2 na świecie, zostały opracowane i dopuszczone do stosowania szczepionki przeciwko temu wirusowi i rozpoczęły się szczepienia populacyjne.

Podstawy prawne szczepień

Zgodnie z polskim prawem ustawowym, narzędziem przeciwdziałania niektórym chorobom zakaźnym są szczepienia ochronne. Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę szczepień ochronnych jest Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2020 r., poz. 1845), zwana w skrócie u.z.z.z.ch.z.

Szczepienie ochronne w rozumieniu wyżej wskazanej ustawy polega na podaniu szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. W literaturze szczepienie definiuje się jako wprowadzenie do organizmu człowieka lub zwierzęcia szczepionki, tj. żywego i osłabionego lub zabitego patogenu, produktu uzyskanego metodą inżynierii genetycznej lub produktu przemiany materii metabolizmu drobnoustroju w celu czynnego uodpornienia poprzez wytworzenie stanu humoralnej i/lub komórkowej odporności skierowanej przeciw patogenowi (1).

Istotnym i realizowanym w praktyce instrumentem walki z COVID-19 są obecnie szczepienia populacyjne. Narodowy Fundusz Zdrowia ogłosił 4 grudnia 2020 r. nabór do Narodowego Programu Szczepień przeciwko wirusowi SARS-CoV-2. Zadaniem podmiotów wykonujących działalności leczniczą zakwalifikowanych do Narodowego Programu Szczepień przeciwko wirusowi SARS-CoV-2 jest przeprowadzenie szczepień w populacji. 15 grudnia 2020 roku Rada Ministrów przyjęła uchwałę w sprawie Narodowego Programu Szczepień przeciw COVID-19. Narodowy Program Szczepień służy zaplanowaniu działań, które mają zagwarantować przeprowadzenie bezpiecznych i skutecznych szczepień wśród obywateli Polski. Obejmuje nie tylko zakup odpowiedniej liczby szczepionek, ich dystrybucję, ale także monitoring przebiegu i efektywności szczepienia oraz bezpieczeństwo Polaków.

21 grudnia 2020 r. Komisja Europejska dopuściła na unijny rynek pierwszą szczepionkę przeciw koronawirusowi, opracowaną przez koncern Pfizer i firmę BioNTech. Decyzję o zatwierdzeniu szczepionki podjęła Europejska Agencja Leków. Szczepienia w Unii Europejskiej, w tym w Polsce, rozpoczęły się 27 grudnia 2020 roku i trwają obecnie.

Na podstawie obowiązującego od 27 grudnia 2020 r. Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 31 grudnia 2020 r. w sprawie metody zapobiegania COVID-19 (Dz.U. z 2021 r., poz.10), wprowadzono w Polsce metodę zapobiegania COVID-19, polegającą na wykonywaniu szczepień ochronnych przeciwko tej chorobie zakaźnej. Szczepieniami są objęte osoby, które najpóźniej w dniu przeprowadzenia szczepienia ukończyły 18. rok życia, nieszczepione lub niemające udokumentowanego zakończonego szczepienia. Szczepienia są wykonywane przy użyciu szczepionki przeciwko COVID-19. Obecnie w Polsce stosowane są  już cztery różne rodzaje szczepionek, tj.: dwudawkowe preparaty AstraZeneca, Moderna, Pfizer/BioNTech oraz jednodawkowy preparat Johnson & Johnson.

Rodzaje szczepionek i szczepień

Szczepionka to preparat pochodzenia biologicznego, zawierający antygeny, które stymulują układ odpornościowy naszego organizmu do wytworzenia nabytej odporności (2). Szczepionka składa się z jednego lub kilku antygenów, które są uzyskiwane z żywych lub zabitych drobnoustrojów, ich oczyszczonych fragmentów lub produktów metabolizmu bakterii, jak również w wyniku inżynierii genetycznej (3). Szczepionki powodują powstanie czynnej odporności przez stymulowanie systemu odpornościowego organizmu do produkcji przeciwciał i odporności komórkowej, która chroni przed czynnikiem zakaźnym.

W praktyce wytwarzane i stosowane są różne rodzaje szczepionek. W literaturze przedstawianych jest kilka, zależnie od przyjętego kryterium podziałów szczepionek (ich rodzajów). Za podstawowy należy uznać podział szczepionek ze względu na rodzaj/formę zastosowanego antygenu wchodzącego w skład preparatu. Pod względem rodzaju zastosowanego antygenu szczepionki dzieli się na:

  1. żywe – zawierające żywe drobnoustroje (drobnoustroje atenuowane), ale o znikomych właściwościach chorobotwórczych, lub ich całkowicie pozbawione, jednak zachowujące swoje właściwości antygenowe (np. szczepionki przeciw gruźlicy, odrze, ospie),
  2. nieżywe (zabite) – zawierające zabite drobnoustroje, które po namnożeniu są poddawane inaktywacji przez zastosowanie ciepła, substancji chemicznych lub promieniowania (np. szczepionka przeciw durowi brzusznemu),
  3. rekombinowane – otrzymane metodą inżynierii genetycznej (np. szczepionka przeciw WZW typu B),
  4. polisacharydowe – zawierające polisacharyd otoczki niektórych drobnoustrojów,
  5. anatoksyny – są to produkty metabolizmu komórek bakteryjnych odpowiednio przetworzone (np. anatoksyna tężcowa) (4).

Natomiast w zależności od składu, szczepionki dzieli się na:

  1. monowalentne – zawierające tylko jeden rodzaj drobnoustroju chorobotwórczego i są one uodporniające przeciw jednej chorobie,
  2. poliwalentne, skojarzone – zawierające więcej niż jeden drobnoustrój i są one uodporniające równocześnie przeciwko więcej niż jednej chorobie.

Szczepionki są rejestrowane w procesie postępowania o wydanie pozwolenia na dopuszczenie do obrotu. Proces ten prowadzi Europejska Agencja Leków (European Medicines Agency, EMA), a w Polsce Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.

Treść Ustawy z dnia 5 grudnia 2008 o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi pozwala na wyodrębnienie dwóch generalnych rodzajów szczepień ochronnych, tj.:

  1. szczepień obowiązkowych,
  2. szczepień zalecanych.

Określone ustawowo osoby są zobowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw określonym chorobom zakaźnym, czyli obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Zgodnie z art. 5 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są zobowiązane na zasadach określonych w przedmiotowej ustawie m.in. do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym w ramach Narodowego Programu Szczepień Ochronnych. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 753) określa: wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych, osoby lub grupy osób zobowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę do nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na te osoby oraz kwalifikacje osób przeprowadzających szczepienia ochronne. Szczepienia zalecane wykonuje się natomiast ze względu na przewlekłe choroby lub w stanach obniżonej odporności w podeszłym wieku oraz z uwagi na wskazania epidemiologiczne w przypadku pracowników: ochrony zdrowia, szkół, handlu, transportu, budownictwa oraz pracowników narażonych na kontakt z dużą liczbą ludzi lub pracujących na otwartej przestrzeni. Spośród zalecanych szczepień ochronnych najczęściej jest wykonywane szczepienie przeciwko grypie.

Szczepienia na skalę masową są przeprowadzane zasadniczo według dwóch rodzajów wskazań: według stałego programu, zwanego także kalendarzem szczepień, oraz z powodu pogorszenia stanu sanitarnego lub zawleczenia choroby akcyjnie niewystępującej albo rzadko się pojawiającej.

Czytaj też: System ochrony zdrowia i zmiany w modelu epidemiologicznym w dobie pandemii COVID-19 na podstawie zjawiska zgonów nadmiarowych

Komentarze

Nasze strony wykorzystują pliki cookies. Korzystanie z naszych stron internetowych bez zmiany ustawień przeglądarki dotyczących plików cookies oznacza, że zgadzacie się Państwo na umieszczenie ich w Państwa urządzeniu końcowym. Więcej szczegółów w Polityce prywatności.