Badanie ogólne moczu – jak się do niego przygotować i co może wpłynąć na wynik?

Badanie moczu stanowi podstawowe badanie służące ocenie stanu zdrowia. Dzięki niemu możemy dowiedzieć się m.in. o kondycji układu moczowego oraz czy mamy do czynienia z infekcją dróg moczowych. Jednak żeby wynik odzwierciedlał faktyczny stan zdrowia, trzeba przygotować się do badania w odpowiedni sposób. Należy pamiętać, że nieprawidłowe przygotowanie i pobranie próbki może opóźnić diagnostykę.

Badanie ogólne moczu wykonuje się w celach wykrycia choroby i postawienia diagnozy, oceny postępu choroby, monitorowania leczenia, ale także w ramach przesiewowych badań u pacjentów. Mocz bada się pod kątem oceny cech fizykochemicznych, takich jak barwa, ciężar właściwy, przejrzystość, pH, obecność białka, glukozy, ciał ketonowych, krwi, esterazy leukocytów, bakterii, bilirubiny i urobilinogenu oraz elementów upostaciowanych w osadzie moczu. W osadzie moczu oceniamy nabłonki, erytrocyty (wskazujące na obecność krwi), leukocyty, bakterie, wałeczki, kryształy i wiele innych [1].

Jak prawidłowo przygotować się do badania moczu?

Laboratorium powinno poinformować pacjenta, w jaki sposób prawidłowo przygotować się i pobrać próbkę moczu do badania. Odpowiednie przygotowanie służy wyeliminowaniu czynników, które mogłyby wpłynąć na wynik badania ogólnego moczu [1]. Należy pamiętać, że jeżeli laboratorium stwierdzi niezgodność próbki (nieodpowiednie pobranie, transport lub cokolwiek innego, co wpływa na wynik badania), może jej nie przyjąć i poprosić o ponowne pobranie materiału [1].

Mocz do badania ogólnego powinien być pobrany rano, po obudzeniu się. Przed oddaniem moczu należy umyć okolice cewki moczowej i dopiero przystępować do pobierania moczu. Pierwszą porcję moczu należy oddać do toalety, kolejną pobrać do jałowego pojemnika (tzw. środkowy strumień), resztę oddać do toalety [1]. Po odpowiedni pojemnik należy udać się do apteki, czasami laboratoria również go zapewniają. Pojemnik powinien być sterylny, nieotwierany wcześniej − dopiero przed pobraniem moczu do badania. Nie może to być słoik ani żadne naczynie, ponieważ materiał w takim pojemniku zostanie odrzucony.

Kolejnym ważnym czynnikiem, na który należy zwrócić uwagę, jest transport do laboratorium. Mocz powinien być dostarczony do laboratorium do 2 godzin od pobrania. Pojemnik z moczem należy opisać imieniem i nazwiskiem oraz numerem PESEL. Taka informacja powinna być zamieszczona na pojemniku, nie na pokrywce [1].

Najczęstsze błędy przy pobieraniu i przechowywaniu moczu:

• nieodpowiednia higiena przed oddaniem moczu do badania – może prowadzić do obecności bakterii i komórek nabłonkowych niezwiązanych z zakażeniem,
• pobranie moczu z pierwszego strumienia – zwiększa ryzyko zanieczyszczenia próbki,
• użycie niesterylnego pojemnika na mocz – może prowadzić do zanieczyszczenia próbki, 
• zbyt długi transport do laboratorium – może powodować namnażanie się bakterii,
• nieprawidłowe przechowywanie materiału po pobraniu – wpływa na wiarygodność wyniku.

Co wpływa na wynik badania?

Na wynik badania ogólnego moczu mają wpływ:

• nadmierna aktywność fizyczna przed badaniem – pojawienie się białkomoczu, wałeczków oraz zwiększonej liczby erytrocytów w osadzie moczu,
• dieta – niektóre pokarmy mogą wpływać na barwę i odczyn moczu oraz zwiększać obecność kryształów, np. szczawianów wapnia, kwasu moczowego,
• ciąża – fizjologicznie możliwy wzrost leukocytów oraz obecność glukozy w moczu,
• miesiączka – nie zaleca się wykonywania badania w okresie okołomenstruacyjnym,
• leki moczopędne – mogą powodować rozcieńczenie próbki, tym samym wpływając na wynik badania,
• nadmierne lub niedostateczne spożywanie napojów – wpływa na rozcieńczenie lub zagęszczenie próbki moczu.

Wynik badania moczu – interpretacja

Prawidłowy mocz powinien być przejrzysty, barwy słomkowej, a w badaniu fizykochemicznym nie powinien wykazywać obecności cukru, białka, ciał ketonowych, azotynów, bilirubiny czy urobilinogenu [1]. Fizjologiczny mocz może zawierać w osadzie zmienną liczbę nabłonków, 1-5 leukocytów oraz 0-3 erytrocytów w polu widzenia [2]. Jakiekolwiek zmiany w wyglądzie lub przejrzystości moczu mogą informować o konieczności wykonania badania ogólnego. W przypadku wyników wykazujących nieprawidłowości, zwiększona ilość:

• leukocytów – może sugerować stan zapalny układu moczowego,
• erytrocytów – świadczy o występowaniu krwi w moczu,
• bakterii – może świadczyć o infekcji dróg moczowych lub zanieczyszczeniu próbki moczu.

Pojedyncze odchylenia od normy nie zawsze wskazują na chorobę. Jednak należy wtedy skonsultować się z lekarzem, który oceni wynik i w razie konieczności zaleci dalszą diagnostykę.

Podsumowanie

Badanie ogólne moczu jest stosunkowo proste i szybkie w wykonaniu, a także, co ważne, nieinwazyjne dla pacjenta. To jedno z badań wykorzystywanych do oceny funkcjonowania układu moczowego. Nie należy jednak tylko na podstawie badania ogólnego moczu wnioskować o chorobach nerek, ponieważ sam wynik badania jest mało swoisty dla większości jednostek chorobowych [2]. Dopiero biorąc pod uwagę inne wyniki badań i występowanie objawów klinicznych, możemy rzetelnie ocenić stan układu moczowego.

Piśmiennictwo:

1. Bil-Lula I., Ćwiklińska A., Kamińska D. et al., Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej dotyczące badania upostaciowanych elementów moczu w medycznym laboratorium diagnostycznym, Diagn Lab. 2019; 55(3): 145-198.
2. Węgrowicz-Rebandel I., Rebandel H., Atlas osadu moczu, Wydawnictwo Naukowe PWN, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2024 (dodruk).

mgr Natalia Lubecka
diagnosta laboratoryjny

Czytaj także: Zakażenia układu moczowego (ZUM) – objawy, diagnostyka, leczenie